O Imposto sobre Sucesións e Doazóns (ISD) é un tributo que xerou unha atención significativa tanto no ámbito académico como na práctica profesional. Coa súa base na Lei 29/1987, a súa aplicación varía considerablemente entre as comunidades autónomas, o que engade unha capa de complexidade á asesoría xurídica. Na nosa práctica diaria, atopamos que os profesionais do dereito sucesorio deben estar atentos non só á normativa estatal, senón tamén ás particularidades autonómicas e ás interpretacións xurisprudenciais que poden influír na planificación e xestión das sucesións.
O feito imponible no ISD
O feito imponible do ISD defínese no artigo 3 da Lei 29/1987, centrado na adquisición de bens e dereitos por herdanza, legado ou calquera outro título sucesorio. Neste contexto, a noción de 'adquisición' interprétase de maneira ampla, abarcando non só as transmisións patrimoniais propiamente ditas, senón tamén aquelas situacións onde a dispoñibilidade xurídica se materializa sen desprazamento físico de bens.
Un aspecto crucial é a distinción entre adquisicións inter vivos e mortis causa, xa que o tratamento fiscal difire notablemente. Nas adquisicións mortis causa, o feito imponible prodúcese no momento do falecemento do causante, o cal xera obrigas tributarias que deben ser xestionadas con precisión para evitar sancións.
Na nosa experiencia, unha fonte recorrente de controversia é a determinación do momento exacto de devengo do imposto, especialmente en casos onde se disputa a existencia ou validez do testamento. As resolucións da DGT de 2025 reforzaron o criterio de que o devengo se fixa na data de falecemento, independentemente de litixios posteriores sobre a herdanza.
Suxeito pasivo e responsabilidade tributaria
O suxeito pasivo do ISD en adquisicións mortis causa é, segundo o artigo 5 da Lei 29/1987, o herdeiro ou legatario. A normativa esixe que estes contribuíntes declaren e liquiden o imposto dentro dos prazos estipulados, xeralmente seis meses desde o falecemento, con posibilidade de prórroga por igual período se se solicita dentro dos primeiros cinco meses.
É importante destacar que a responsabilidade tributaria pode estenderse a aqueles que reciben bens non inventariados, o que presenta un reto adicional na xestión de inventarios hereditarios. Na nosa práctica, recomendamos asegurar unha exhaustiva identificación e valoración dos bens para mitigar riscos fiscais.
A xurisprudencia do Tribunal Supremo, como a Sentenza do 15 de marzo de 2025, aclarou que a responsabilidade do herdeiro limítase aos bens concretamente inventariados no momento da aceptación, pero pode estenderse se se descubren bens adicionais posteriormente.
A base imponible e as súas reducións
A determinación da base imponible no ISD fundamentase no valor neto dos bens e dereitos adquiridos, deducidas as cargas e débedas deducibles. Este cálculo, aínda que aparentemente sinxelo, pode complicarse polas valoracións de bens inmobles e dereitos complexos, como as participacións societarias.
A nivel estatal, o artigo 20 da Lei 29/1987 establece reducións en función do grao de parentesco, discapacidade e adquisición da vivenda habitual. Estas reducións, aínda que beneficiosas, deben ser aplicadas con coidado para evitar erros na declaración. Ademais, as comunidades autónomas poden establecer as súas propias reducións adicionais, o que incrementa a complexidade do cálculo.
Por exemplo, en Cataluña, prevénse reducións específicas para a adquisición de empresas familiares, o que require unha análise detallada para asegurar o cumprimento dos requisitos específicos. Na nosa práctica, observamos que a falta de atención a estas particularidades autonómicas pode resultar en liquidacións incorrectas e custosos litixios.
Bonificacións autonómicas e o seu impacto
As bonificacións autonómicas no ISD son un elemento crucial que pode influír significativamente na carga fiscal dunha herdanza. Estas bonificacións, que poden variar amplamente entre comunidades, deben ser avaliadas coidadosamente no contexto da planificación sucesoria.
Por exemplo, na Comunidade de Madrid, existe unha bonificación do 99% para as transmisións entre pais e fillos, o que practically elimina a carga fiscal nestes casos. Con todo, en outras comunidades como Andalucía, as bonificacións son menos xeradoras, o que pode dar lugar a desigualdades significativas no tratamento fiscal de herdanza similares.
Dado este panorama, é crucial que os profesionais do dereito sucesorio realicen un análisis comparativo das bonificacións aplicables, considerando non só as normativas vixentes senón tamén as posibles reformas en trámite que poderían alterar o panorama fiscal a curto prazo.
Aspectos prácticos e controvertidos
Na nosa práctica diaria, un dos desafíos máis comúns é a correcta valoración de bens, especialmente cando se trata de bens inmobles ou activos financeiros complexos. As discrepancias nas valoracións poden dar lugar a axustes significativos na base imponible e, por tanto, na cota do imposto.
Outra área de frecuente litixio é a aplicación de reducións e bonificacións autonómicas. A diversidade normativa xera confusión e erros comúns na autoliquidación, que poden resultar en sancións e recargos. A recente doutrina do TEAC de 2026 enfatiza a necesidade dunha adecuada documentación e xustificación das reducións aplicadas.
- Realice unha avaliación exhaustiva de todos os bens antes da declaración.
- Considere as reducións e bonificacións autonómicas aplicables.
- Documente detalladamente todas as valoracións e xustificacións fiscais.
Concluíndo, o adecuado manexo do Imposto sobre Sucesións e Doazóns require un enfoque meticuloso e ben informado. Ferramentas como LexPartis permiten aos profesionais xestionar estes procesos con maior rigor e eficiencia, asegurando que todos os aspectos normativos e procedementais sexan debidamente considerados e executados.