No dereito sucesorio español, a protección da legítima como porción mínima do patrimonio que debe recibir un herdeiro forzoso, constitúe un dos piares fundamentais. Non obstante, este dereito pode verse afectado cando o causante realiza doazóns en vida que comprometen esa legítima. Aquí é onde entra en xogo a acción de redución de doazóns inoficiosas, regulada nos artigos 636 a 656 do Código Civil. Esta acción, deseñada para restablecer o equilibrio na repartición herdada, plantea múltiples desafíos tanto teóricos como prácticos que abordaremos neste artigo.
O cómputo da legítima e as doazóns inoficiosas
A legítima calcúlase incluíndo as doazóns realizadas polo causante en vida, o que require un exame minucioso de todas as transaccións patrimoniais previas ao falecemento. Segundo o artigo 818 do Código Civil, deben considerarse as doazóns efectivas para determinar se a legítima foi respectada. Este cómputo é fundamental, xa que unha valoración incorrecta das doazóns pode dar lugar a controversias significativas entre os herdeiros.
A xurisprudencia recente do Tribunal Supremo, como a Sentenza do 14 de setembro de 2025, clarificou o tratamento de certas doazóns no cálculo da legítima, enfatizando que deben ser valoradas no momento da colación e non no momento da doazón. Este criterio busca asegurar que as fluctuacións do valor do ben non prexudique aos herdeiros forzosos.
O orden de redución: inoficiosidade parcial ou total
O proceso de redución segue un orden específico, comezando polas doazóns máis recentes e avanzando cara as máis antigas, como estipula o artigo 819 do Código Civil. Este método busca protexer as expectativas lexítimas dos herdeiros e previr que un número excesivo de doazóns desvirtúe a intención do testador.
A redución pode ser parcial ou total, dependendo da magnitude da afectación á legítima. Na nosa práctica diaria, observamos que os litixios máis comúns ocorren cando as doazóns recentes non son suficientes para cubrir o déficit da legítima, o que obriga a revisar doazóns de anos anteriores.
Lexitimación activa e prescrición da acción
A acción de redución pode ser exercida exclusivamente polos herdeiros forzosos cuxos dereitos foron vulnerados, como se establece no artigo 656 do Código Civil. Non obstante, a lexitimación activa pode estenderse a acredores destes herdeiros, sempre que acrediten un interese lexítimo na restitución da legítima.
En canto á prescrición, a normativa vixente contempla un prazo de catro anos desde a apertura da sucesión. Non obstante, recentes propostas lexislativas en tramitación para 2026 poderían modificar este prazo, estendéndoo a cinco anos, o que permitiría un marxe temporal máis amplo para o exercicio da acción.
Efectos sobre terceiros adquirentes
Un dos aspectos máis complexos da acción de redución é o seu impacto sobre terceiros adquirentes. Segundo a xurisprudencia do Tribunal Supremo, como a Sentenza do 2 de marzo de 2026, os dereitos dos terceiros que adquiriron de boa fe bens suxeitos a redución deben ser ponderados coidadosamente. Neste caso, o principio de protección do tráfico xurídico pode entrar en conflito co dereito dos herdeiros á legítima.
É crucial, entón, que os profesionais que asesoran nestas materias analicen detalladamente a cadea de transmisións e o coñecemento que os adquirentes puideran ter sobre a situación patrimonial do doante. Unha deficiente investigación podería comprometer a seguridade xurídica das transaccións.
- Revisar o historial de doazóns do causante ao avaliar a legítima.
- Considerar o orden de antigüidade das doazóns para a redución.
- Asesorar aos herdeiros sobre a lexitimación activa e prazos de prescrición.
Aspectos prácticos e litixiosos frecuentes
No día a día dos litixios sucesorios, a acción de redución de doazóns inoficiosas presenta desafíos específicos. Frecuentemente, os herdeiros descoñecen o alcance total das doazóns realizadas polo causante, o que complica a valoración inicial da legítima. Aquí, o acceso a rexistros e documentación exhaustiva é esencial.
Ademais, os conflitos adoitan xurdir en familias onde as relacións persoais xa están deterioradas, o que pode intensificar a disputa. Nas nosas experiencias, vimos que a mediación e o arbitraxe poden ser ferramentas valiosas para resolver estas diferenzas sen necesidade dun longo proceso xudicial.
Concluir que a xestión da acción de redución de doazóns inoficiosas require non só un coñecemento profundo da normativa aplicable, senón tamén un enfoque estratéxico na resolución de conflitos. Ferramentas como LexPartis poden facilitar aos profesionais a organización e o seguimento destes complexos procesos, mellorando a eficiencia e rigor na toma de decisións.