A declaración de herdeiros abintestato constitúe un procedemento clave no dereito sucesorio español, especialmente en aqueles casos nos que o causante falece sen ter outorgado testamento. Na nosa práctica diaria, constatamos que tanto o procedemento notarial como o xudicial presentan singularidades que requiren un análise detallado. Este artigo pretende desentrañar os aspectos esenciais do proceso, desde a competencia notarial establecida pola Lei 15/2015, ata os aspectos contenciosos que poden xurdir ante o Letrado da Administración de Xustiza.
Competencia notarial e normativa aplicable
A Lei 15/2015, de Xurisdición Voluntaria, outorga aos notarios a competencia para a tramitación da declaración de herdeiros abintestato en aqueles casos que non presenten controversia. Esta competencia exclúe aos parentes colaterais máis alá do cuarto grao, que deberán acudir ao procedemento xudicial. O artigo 55 de dita lei establece que será competente o notario do último domicilio do causante, lugar de falecemento, ou onde se atope a maior parte do patrimonio hereditario.
O procedemento notarial iníciase a instancia de parte interesada e require a aportación de documentación específica, como o certificado de defunción e o certificado do Rexistro Xeral de Actos de Última Vontade. A ausencia de testamento debe ser verificada notarialmente, o que converte ao notario nunha figura central no aseguramento do cumprimento legal e procedimental.
Documentación necesaria e prazos
A adecuada presentación da documentación é crucial para a declaración de herdeiros abintestato. Entre os documentos imprescindibles atópanse o certificado de defunción, o certificado de Actos de Última Vontade, e os certificados de nacemento e matrimonio dos herdeiros presuntos. Ademais, é frecuente a necesidade de aportar documentos acreditativos de parentesco, o cal pode incluír libros de familia ou partidas de nacemento e matrimonio.
O prazo para a resolución do expediente notarial non está tasado, pero na práctica, adoita concluírse nun período razoable de un a tres meses, dependendo da complexidade e da rapidez na obtención da documentación requerida. O artigo 56 da Lei de Xurisdición Voluntaria establece a obriga de publicar edictos no taboleiro de anuncios do concello correspondente, se ben a dixitalización está transformando estas prácticas.
O expediente contencioso ante o Letrado da Administración de Xustiza
Cando xorde controversia respecto á cualidade de herdeiro ou ao reparto da herencia, o procedemento debe canalizarse pola vía xudicial. Aquí, o Letrado da Administración de Xustiza xoga un papel determinante na tramitación do expediente contencioso, segundo o disposto no artigo 63 da Lei de Xurisdición Voluntaria. Este procedemento iníciase mediante demanda, e pode incluír a práctica de probas se así o require o caso.
A xurisprudencia recente do Tribunal Supremo, como a Sentenza 456/2023, enfatizou a importancia da proba documental e pericial en estes expedientes, subliñando que a carga da proba recae en quen alega a condición de herdeiro. Esta posición xudicial refuerza a necesidade dun asesoramento xurídico meticuloso e dunha preparación exhaustiva do caso desde as súas fases iniciais.
Aspectos prácticos e litigiosos frecuentes
Na nosa experiencia, os expedientes de declaración de herdeiros abintestato non están exentos de conflitos. Un problema recorrente é a acreditación do parentesco en casos de filiacións non recoñecidas ou de relacións familiares complexas. En tales situacións, a práctica de probas adicionais, como probas de ADN, pode ser necesaria. Así mesmo, a aparición de herdeiros inesperados ou descoñecidos pode dar lugar a impugnacións do expediente.
Outro aspecto litigioso frecuente é a valoración dos bens do caudal hereditario cando existe desacordo entre os herdeiros sobre a súa distribución. Nestes casos, os informes periciais sobre tasación de bens poden resultar determinantes para a resolución do conflito, tal como estableceu a xurisprudencia do Tribunal Superior de Xustiza de Cataluña na súa sentenza de 2024.
- Verificar a ausencia de testamento mediante o certificado do Rexistro de Actos de Última Vontade.
- Acreditar o parentesco con documentación adecuada.
- Publicar edictos conforme ás disposicións legais vixentes.
Concluíndo, o procedemento de declaración de herdeiros abintestato, xa sexa notarial ou xudicial, require dunha xestión detallada e experta para asegurar que se cumpran todos os requisitos legais. Ferramentas como LexPartis resultan invaluables para os profesionais do dereito, permitindo unha xestión máis rigorosa e eficiente destes procesos complexos que a miúdo se enredan en detalles formais e documentais.