A herdanza yacente é unha figura que, a miúdo, xera incerteza na práctica do dereito sucesorio. Este estado intermedio, que se produce entre o falecemento do causante e a aceptación da herdanza por parte dos herdeiros, plantea unha serie de desafíos xurídicos e prácticos. Abordaremos aquí o seu réxime xurídico baixo o Código Civil español, sen esquecer os aspectos procesuais e tributarios que afectan aos profesionais que xestionan estas situacións. A comprensión profunda destes elementos é esencial para evitar riscos e optimizar a xestión dos intereses patrimoniais en xogo.
Natureza xurídica da herdanza yacente
A herdanza yacente é considerada unha comunidade de bens sui generis que se mantén en espera ata a aceptación da herdanza por parte dos herdeiros. Durante este período, a herdanza carece de personalidade xurídica propia, pero o Código Civil prevé certos mecanismos para a súa administración e defensa. Segundo o artigo 661 CC, os bens da herdanza están á disposición dos herdeiros desde o momento do falecemento do causante, aínda que esta dispoñibilidade está suxeita a limitacións ata que a aceptación se formalice.
A doutrina debateu extensamente sobre se a herdanza yacente pode ser considerada unha persoa xurídica. Aínda que predominan as opinións que negan esta posibilidade, a xurisprudencia recoñeceu, en certos casos, a capacidade da herdanza para ser parte en procesos xudiciais, como se reflicte na sentenza do Tribunal Supremo do 14 de marzo de 2018. Este enfoque pragmático busca protexer os intereses patrimoniais implicados.
Representación e defensa procesal
A xestión procesal da herdanza yacente pode ser complexa. En ausencia dunha aceptación formal da herdanza, os interesados poden solicitar o nomeamento dun administrador xudicial para representar e defender os bens en litixio, tal como o establece o artigo 792 CC. Este administrador actúa como custodia temporal dos intereses patrimoniais ata que os herdeiros acepten a herdanza.
A xurisprudencia estableceu criterios claros sobre a intervención dos tribunais nestes casos. Un exemplo é a resolución do Tribunal Supremo do 25 de novembro de 2019, que determina que a intervención xudicial está xustificada cando existe risco de deterioro do patrimonio hereditario ou conflito entre potenciais herdeiros. Este nomeamento pode ser vital para a preservación dos activos, especialmente en casos de litixios prolongados ou complexos.
Actos de conservación e administración xudicial
Durante a fase de herdanza yacente, os actos de conservación son permitidos para protexer o patrimonio do causante. Estes actos non deben confundirse con actos de disposición, que só poden realizarse unha vez aceptada a herdanza. Os herdeiros potenciais, ou o administrador xudicial se foi nomeado, poden levar a cabo accións para evitar o deterioro dos bens, como o mantemento de propiedades ou a xestión de débedas urxentes.
A administración xudicial, regulada no artigo 793 CC, actívase ante a falta de acordo entre os herdeiros ou cando ningún toma a iniciativa de aceptar formalmente a herdanza. Nestes casos, o administrador xudicial non só conserva, senón que tamén xestiona o patrimonio de maneira eficiente, informando aos tribunais sobre as accións realizadas. Estas medidas son especialmente útiles en expedientes hereditarios que se alongan por anos debido a disputas familiares ou complexidades legais.
Aspectos tributarios: IS vs. IRPF
No ámbito fiscal, a herdanza yacente plantea interrogantes sobre a tributación dos rendementos xerados polos bens durante este período. Segundo a Dirección Xeral de Tributos, o réxime aplicable depende da natureza do rendementos. Se o rendementos é froito dunha actividade económica, considérase suxeito ao Imposto sobre Sociedades (IS) da herdanza yacente. En cambio, se os rendementos son de natureza pasiva, como intereses ou alugueiros, estes imútanse aos herdeiros potenciais baixo o Imposto sobre a Renda das Persoas Físicas (IRPF).
As recentes resolucións do TEAC en 2025 aclararon que, en ausencia de aceptación expresa, os herdeiros non poden deducir os gastos asociados á herdanza no seu IRPF ata que se formalice a aceptación. Isto resalta a importancia dunha planificación herdada fiscal adecuada para evitar contingencias tributarias inesperadas.
Problemas prácticos en expedientes longos
Os expedientes hereditarios que se prolongan no tempo presentan desafíos específicos. A dilación na aceptación pode deberse á complexidade do patrimonio, a residencia internacional de herdeiros ou conflitos familiares. Na nosa práctica diaria, observamos que estes factores aumentan o risco de perda de valor dos activos e aumentan os custos de administración.
É crucial establecer mecanismos de comunicación eficientes entre todas as partes involucradas e, cando sexa necesario, considerar a mediación como unha alternativa para resolver disputas. O uso de ferramentas tecnolóxicas, como plataformas de xestión sucesoria, pode facilitar o seguimento e a coordinación das accións necesarias para protexer o patrimonio do causante.
- Nomear un administrador xudicial en caso de desacordo entre herdeiros.
- Realizar actos de conservación para evitar o deterioro de activos.
- Considerar a mediación para resolver conflitos familiares prolongados.
Concluíndo, a xestión dunha herdanza yacente require un enfoque meticuloso para asegurar que os intereses de todas as partes se salvaguarden ata a aceptación formal. Ferramentas como LexPartis poden xogar un papel crucial ao permitir aos profesionais manexar estes procesos con maior eficiencia e precisión, reducindo así o risco de erros na administración de patrimonios complexos.