A Lei 8/2021 introduciu cambios significativos no ámbito da protección e asistencia das persoas con discapacidade, especialmente en relación á tutela e á curatela. Estes cambios teñen un impacto directo no ámbito sucesorio, afectando á capacidade para outorgar testamento. Como avogados especializados, debemos entender as implicacións da capacidade natural fronte á capacidade legal, e como o notario xoga un papel crucial na verificación desta capacidade. Ademais, o uso de testemuñas e os poderes notariales preventivos tamén se ven modificados neste novo marco legal.
Capacidade natural versus capacidade legal
A reforma introducida pola Lei 8/2021 pon o foco na capacidade natural das persoas para realizar actos xurídicos, en lugar da capacidade legal tradicionalmente entendida. Isto significa que, para outorgar testamento, non é suficiente con ter a maioría de idade e non estar incapacitado, senón que se debe avaliar se a persoa ten a capacidade mental suficiente no momento da sinatura. Este cambio responde a un enfoque máis inclusivo e respectuoso coa dignidade e autonomía das persoas con discapacidade.
O Código Civil, no seu artigo 662, segue establecendo que poden testar todos aqueles a quen a lei non o prohíba expresamente. Non obstante, a interpretación deste artigo debe agora axustarse aos principios da Convención de Nacións Unidas sobre os Dereitos das Persoas con Discapacidade, que promove o recoñecemento da capacidade xurídica plena de todas as persoas. Na nosa práctica diaria, atopámonos co desafío de determinar cando unha persoa ten a capacidade natural para testar, un tema que, sen dúbida, xera controversia e require un análise caso por caso.
O papel do notario na verificación da capacidade
No proceso de outorgamento de testamento, o notario desempeña un papel esencial como garante da legalidade do acto. Coa nova normativa, o notario debe avaliar non só a capacidade legal, senón tamén a capacidade natural do testador, o que implica un exame máis subxectivo e detallado. Esta responsabilidade engadida require que o notario teña un criterio ben fundamentado para determinar a aptitude do testador, o que pode incluír, en algúns casos, a consulta con expertos médicos ou psicolóxicos.
A xurisprudencia recente do Tribunal Supremo, como a Sentenza 414/2025, refuerza a importancia deste papel do notario, destacando que calquera dúbida razoable sobre a capacidade do testador debe ser motivo suficiente para non autorizar o testamento. A ratio decidendi desta sentenza céntrase na protección dos dereitos do testador, asegurando que a súa vontade sexa expresada libre e conscientemente.
Testamento ante testemuñas: ¿cándo é necesario?
O uso de testemuñas no outorgamento de testamento mantívose como unha opción para situacións onde o notario teña dúbidas razoables sobre a capacidade do testador ou cando o testador non poida sinar por si mesmo. A normativa actual, recollida no artigo 701 do Código Civil, permite esta modalidade, sempre que os testemuñas cumpran cos requisitos legais de imparcialidade e capacidade. A práctica ensínanos que o emprego de testemuñas engade unha capa de seguridade xurídica, aínda que tamén pode complicar o proceso se se cuestiona a súa idoneidade ou imparcialidade en procedementos xudiciais posteriores.
Os testamentos outorgados ante testemuñas deben ser manexados con especial coidado. Un erro neste aspecto podería dar lugar á nulidade do testamento se se demostra que os testemuñas non cumprían cos requisitos legais, tal como sucedeu en casos recentes que chegaron aos tribunais.
Poderes notariales preventivos
Os poderes notariales preventivos ofrecen unha ferramenta valiosa para as persoas que anticipan unha futura incapacidade. Estes poderes permiten designar a unha persoa de confianza para que actúe en nome do outorgante nun momento no que este xa non poida facelo por si mesmo. A Lei 8/2021 reforzou esta figura, promovendo o seu uso como parte dunha planificación sucesoria integral que respecta a vontade do outorgante.
Ao outorgar un poder notarial preventivo, é esencial que o profesional asesore adecuadamente ao cliente sobre as implicacións e límites de dito poder. A clareza na redacción e a inclusión de cláusulas específicas sobre as circunstancias de uso e as facultades outorgadas son cruciais para evitar conflitos futuros. Na práctica, observamos que estes poderes son especialmente útiles en casos de enfermidades degenerativas ou cando se anticipa unha progresiva perda de capacidades.
- Verificar a capacidade natural do testador mediante avaliación subxectiva.
- Considerar a consulta con expertos para casos onde a capacidade sexa dubidosa.
- Utilizar testemuñas só en situacións xustificadas e asegurar a súa idoneidade.
Conclusión: adaptando a práctica profesional
A evolución normativa obríganos, como profesionais do dereito, a adaptar as nosas prácticas á luz dos cambios introducidos pola Lei 8/2021. A capacidade para outorgar testamento xa non é un concepto estático, senón que require unha avaliación dinámica e contextualizada. Ferramentas como LexPartis poden ser de gran axuda para xestionar estes procesos co rigor e a eficiencia necesarios, permitindo ofrecer aos nosos clientes un servizo de asesoramento xurídico á altura das novas esixencias legais.