A entrada en vigor da Lei 8/2021, que reforma a lexislación civil e procesual para o apoio ás persoas con discapacidade no exercicio da súa capacidade xurídica, preséntanos novos desafíos no ámbito sucesorio. A distinción agora máis clara entre capacidade natural e capacidade legal, xunto co novo papel da curatela, afecta directamente ao outorgamento de testamento. Na nosa práctica diaria, atopámonos coa necesidade de reavaliar como estas figuras inciden na vontade testamentaria e o papel do notario como garante da capacidade do testador.
Capacidade natural versus capacidade legal
A capacidade para testar tradicionalmente entendíase desde a perspectiva do artigo 663 do Código Civil, que esixe que o testador estea no seu 'cabal xuízo'. A reforma introducida pola Lei 8/2021 subliña a importancia da capacidade natural, é dicir, a aptitude do individuo para comprender e expresar a súa vontade de forma consciente e deliberada. Isto, non obstante, xera unha tensión coa capacidade legal, que segue sendo un requisito formal na lexislación española.
A capacidade natural pon o foco na comprensión do testador no momento específico do outorgamento. Aquí o notario xoga un papel crucial, pois o seu xuízo sobre a capacidade do testador pode ser determinante. Sen embargo, que ocorre cando hai unha medida de apoio como a curatela? A resposta non é sinxela e require un análisis pormenorizado de cada caso, o que pode derivar en conflitos interpretativos.
O papel do notario na verificación da capacidade
O notario, como fedatario público, ten a responsabilidade de avaliar a capacidade do testador no momento do outorgamento do testamento. Coa reforma de 2021, esta responsabilidade intensifícase, dado que a capacidade natural do testador debe ser valorada de maneira máis rigurosa. Segundo a normativa vixente, o notario debe asegurarse de que o testador comprende o alcance das súas disposicións testamentarias.
En situacións onde existan dúbidas razoables sobre a capacidade, o notario pode requirir a presenza de cinco testemuñas idóneas, conforme ao artigo 698 do Código Civil. Este mecanismo non é novo, pero a súa aplicación cobra relevancia no contexto actual, onde a capacidade natural pode ser obxecto de disputa. Ademais, o notario debe documentar calquera medida de apoio que se implementase, como a curatela, o que engade unha capa adicional de complexidade ao proceso.
Testamento ante cinco testemuñas
O recurso a testemuñas no outorgamento de testamento é unha ferramenta que o notario pode utilizar ante a dúbida sobre a capacidade do testador. A normativa permite que, en caso de dúbida, se recorra a cinco testemuñas idóneas que poidan corroborar a capacidade natural do testador. Este procedemento, aínda que menos común, convértese nun salvavidas en situacións onde a capacidade xurídica do testador está en entredito.
A xurisprudencia abordou casos onde a presenza de testemuñas foi determinante para a validez do testamento. Por exemplo, a Sentenza do Tribunal Supremo de 2022 subliña que, se ben non é un requisito xeral para todos os testamentos, a presenza de testemuñas pode ser crucial cando existen medidas de apoio como a curatela. Este fallo refuerza a importancia de comprender cando e como se debe aplicar este recurso.
Poderes notariales preventivos
Os poderes notariales preventivos son un instrumento que permite a unha persoa prever situacións de incapacidade futura, delegando a xestión do seu patrimonio e decisións persoais. Coa reforma introducida pola Lei 8/2021, a relevancia destes poderes aumentou, xa que ofrecen unha solución flexible para xestionar o patrimonio de quen non pode realizar estas funcións por si mesmo.
É fundamental que estes poderes sexan outorgados cando o outorgante ten plena capacidade natural, o cal debe ser certificado polo notario. Ademais, deben reflectir con clareza as facultades delegadas e calquera condición específica que o outorgante desexe impor. Isto non só garante o cumprimento da vontade do outorgante, senón que tamén proporciona un marco claro e legalmente sustentado para quen actúa en nome del.
- Avaliar a capacidade natural do testador de maneira exhaustiva.
- Considerar o uso de testemuñas ante calquera dúbida sobre a capacidade.
- Documentar adecuadamente calquera medida de apoio existente.
Aspectos prácticos e litigiosos frecuentes
Na práctica, as disputas sobre a capacidade do testador son unha área común de litixio. Os herdeiros poden cuestionar a validez do testamento alegando falta de capacidade natural no momento do seu outorgamento. Aquí, a documentación notarial e a presenza de testemuñas poden ser decisivas para a defensa da validez do testamento.
Outro aspecto litigioso frecuente é a interpretación da vontade do testador cando existen medidas de apoio. A falta de clareza nos poderes notariales ou nas disposicións testamentarias pode levar a conflitos entre os herdeiros e os curadores. Na nosa experiencia, recomendamos sempre unha redacción precisa e detallada dos documentos para evitar malentendidos e posibles litixios.
En conclusión, a Lei 8/2021 obríganos a repensar a forma en que abordamos a capacidade no outorgamento de testamento. Ferramentas como LexPartis poden ser de gran axuda para xestionar estes procesos de maneira máis rigurosa e eficiente, asegurando que se respecten tanto a legalidade como a vontade do testador.