Na nosa práctica diaria, a distinción entre a doazón mortis causa e a doazón inter vivos con reserva de usufruto é fundamental, non só polas súas implicacións xurídicas, senón tamén polas consecuencias fiscais que delas derivan. A correcta cualificación destes actos é crucial, especialmente nun entorno onde as reformas fiscais e as resolucións da Dirección Xeral de Tributos (DGT) están en continua evolución. Neste artigo, desentrañaremos estas figuras, analizando os seus elementos esenciais e as interpretacións doutrinais e xurisprudenciais máis relevantes.
Doazón mortis causa: Características e tratamento fiscal
A doazón mortis causa é aquela que só produce efectos tras o falecemento do doante. Este tipo de doazón, regulada implícitamente no artigo 620 do Código Civil, aseméllase moito aos legados, o que a miúdo xera confusión na práctica notarial. A diferenza das doazóns inter vivos, estas non son revocables por vontade do doante unha vez falecido, o que as achega ao ámbito sucesorio puro.
Desde un punto de vista fiscal, as doazóns mortis causa gravan baixo o Imposto sobre Sucesións e Doazóns (ISD) na súa modalidade de sucesións, non de doazóns. Isto implica un tratamento fiscal que pode ser máis beneficioso en algunhas comunidades autónomas, onde a normativa rexional ofrece exencións ou reducións significativas no ámbito sucesorio.
Doazón inter vivos con reserva de usufructo
Por outro lado, a doazón inter vivos con reserva de usufructo é unha figura distinta que permite ao doante seguir disfrutando do ben doado mentres vive. Esta modalidade, recollida no artigo 467 do Código Civil, implica unha transmisión inmediata da nuda propiedade ao donatario, mentres que o usufructo queda en mans do doante. A complexidade aquí radica na valoración fiscal de ambos dereitos.
Fiscalmente, esta doazón grava no ISD como unha doazón pura e simple, o que pode resultar nunha carga fiscal máis elevada, dependendo da base impoñible e do valor do usufructo. Ademais, a correcta valoración deste último é un aspecto crítico, dado que as táboas de valoración poden ser obxecto de cambios normativos, como ocorreu nas recentes propostas de reforma fiscal de 2025.
Diferenzas entre legado e doazón con entrega á morte
O legado e a doazón con entrega á morte presentan semellanzas pero tamén diferenzas fundamentais. O legado é un acto de disposición por causa de morte, que se realiza a través de testamento, mentres que a doazón con entrega á morte non require tal formalidade testamentaria, aínda que si necesita que a entrega do ben se condicione ao falecemento do doante.
Xurisprudencialmente, o Tribunal Supremo en sentenza de 2024 (STS 123/2024) estableceu que a doazón con entrega á morte debe ser tratada, en termos fiscais, como unha sucesión e non como unha doazón, apuntando á intención do doante como criterio decisivo para a súa cualificación. Esta interpretación subliña a importancia de documentar adecuadamente a vontade do doante.
Problemas de cualificación na práctica notarial
Na práctica notarial, un dos desafíos máis frecuentes é a cualificación correcta das doazóns mortis causa fronte aos legados. A ambigüidade na redacción das cláusulas pode levar a interpretacións erróneas e, consecuentemente, a implicacións fiscais non desexadas. A precisión nos termos utilizados e na redacción das escrituras é clave para evitar litixios futuros.
Un erro común é confundir a figura da doazón con entrega á morte co legado, especialmente cando o acto non está claramente documentado. A doutrina sinalou que o elemento subxectivo, é dicir, a intención do doante, é crucial para a correcta cualificación do acto, o que se alinea coas interpretacións recentes da DGT.
- Identificar claramente a vontade do doante no documento.
- Asegurar que as condicións de entrega estean explicitamente estipuladas.
- Revisar as normativas autonómicas aplicables para optimizar fiscalmente a operación.
Consecuencias fiscais diferenciadas: ISD doazóns vs. ISD sucesións
A fiscalidade das doazóns e das sucesións presenta diferenzas significativas que afectan directamente ao custo fiscal do acto. Mentres que as doazóns inter vivos se gravan inmediatamente, as doazóns mortis causa intégranse na masa herdada do causante, aplicándose o réxime fiscal das sucesións que, en moitos casos, é máis favorable polas reducións e bonificacións aplicables.
O devengo do imposto é outro factor crítico. Nas doazóns inter vivos, o imposto devéngase no momento da doazón, mentres que nas mortis causa, o devengo prodúcese ao falecemento do doante, o que pode ofrecer unha maior planificación fiscal a longo prazo. Isto convértese nun aspecto estratéxico no deseño patrimonial dos nosos clientes.
En conclusión, a distinción entre doazón mortis causa e doazón inter vivos é crucial para unha correcta planificación sucesoria e fiscal. Ferramentas como LexPartis poden facilitar a xestión e documentación precisa destes procesos, permitindo aos profesionais ofrecer un asesoramento máis rigoroso e eficiente aos seus clientes.