No ámbito do dereito sucesorio, a distinción entre doazóns mortis causa e doazóns inter vivos é crucial para asegurar unha planificación patrimonial eficiente e evitar problemas fiscais. Como profesionais, sabemos que a liña que separa estes conceptos pode ser difusa, o que xera desafíos tanto para os avogados como para os notarios encargados da súa formalización. Neste artigo, analizaremos as características distintivas de cada figura, o seu tratamento fiscal baixo o Imposto sobre Sucesións e Doazóns (ISD), así como os problemas prácticos que xorden na cualificación destes actos.
Doazón mortis causa: características e tratamento
A doazón mortis causa caracterízase por ser un acto que só produce efectos tras o falecemento do doante, unha vez cumpridas as formalidades testamentarias. Segundo o artigo 620 do Código Civil (CC), asimílase a un legado, o que implica que debe cumprir coas mesmas formalidades que un testamento. Esta figura permite ao doante dispor dos seus bens de forma gratuíta, pero condicionada á súa morte, sendo revogable ata ese momento.
Fiscalmente, as doazóns mortis causa trátanse como adquisicións por sucesión, o que implica que tributan baixo o réxime de sucesións do ISD. Isto pode resultar vantaxoso en comparación coas doazóns inter vivos, especialmente en comunidades autónomas con bonificacións significativas no tramo sucesorio do imposto. Non obstante, a falta de claridade na distinción entre doazón mortis causa e pacto sucesorio, especialmente en territorios con dereito foral, pode complicar o seu tratamento fiscal.
Doazón inter vivos: reserva de usufruto e consideracións fiscais
As doazóns inter vivos, reguladas principalmente polo artigo 618 do CC, son actos de disposición actuais que transfiren a propiedade dos bens de forma inmediata, aínda que o doante pode reservarse o usufruto. Esta reserva de usufruto é común en doazóns a descendentes, permitindo ao doante seguir disfrutando dos bens mentres viva.
Desde o punto de vista fiscal, as doazóns inter vivos tributan como tales no ISD, xeralmente con tipos máis elevados que as sucesións. Non obstante, a planificación patrimonial pode aproveitar as reducións por parentesco e as posibles bonificacións autonómicas, aínda que estas últimas adoitan ser menos xeradoras que no ámbito sucesorio. A correcta cualificación do acto no momento da súa formalización é esencial para evitar contingencias fiscais indesexadas.
Entrega á morte e legado: diferenzas clave
A entrega á morte, regulada implícitamente no artigo 620 CC, aseméllase á doazón mortis causa, pero coa peculiaridade de que non require formalidades testamentarias estritas. Na práctica, esta figura utilízase para legar bens específicos sen constituír un legado formal, o que pode facilitar a transmisión en certas circunstancias.
O legado, por outro lado, é unha disposición testamentaria específica que outorga bens concretos a determinada persoa. A diferenza da doazón mortis causa, o legado sempre require testamento formal e incorpórase ao caudal hereditario no momento da apertura da sucesión. A xurisprudencia do Tribunal Supremo, como na STS 729/2022, subliñou a importancia de distinguir estas figuras para evitar vícios na cualificación do acto e o seu tratamento fiscal.
Retos prácticos na cualificación notarial
Na nosa práctica diaria, un dos maiores desafíos é a correcta cualificación das doazóns, especialmente cando se combinan elementos inter vivos e mortis causa. A confusión adoita xurdir na redacción de escrituras notariales que non definen claramente o carácter do acto, o cal pode levar a disputas entre herdeiros e a contingencias fiscais non previstas.
Unha problemática habitual é a interpretación da vontade do doante cando se inclúen cláusulas que condicionan a entrega de bens á morte do doante, pero sen seguir as formalidades testamentarias. Nestes casos, a cualificación como doazón mortis causa pode ser cuestionada, afectando o seu tratamento no ISD e a validez mesma do acto, como sinalou a Dirección Xeral de Tributos en varias consultas recentes de 2025.
- Definir claramente o tipo de doazón na escritura notarial.
- Asegurar o cumprimento das formalidades testamentarias se se pretende un efecto mortis causa.
- Consultar a normativa autonómica para aproveitar bonificacións fiscais específicas.
Conclusión
O correcto entendemento e aplicación das doazóns mortis causa e inter vivos é esencial para garantir unha planificación sucesoria eficaz. Os profesionais do dereito debemos ser meticulosos na cualificación destes actos, asegurando o cumprimento das formalidades legais e aproveitando as vantaxes fiscais dispoñibles. Ferramentas como LexPartis permítennos xestionar estes procesos con maior rigor e eficiencia, asegurando que os nosos clientes obteñan o máximo beneficio das súas disposicións testamentarias.